Kwatera żołnierska w Żołyni – historia, która wciąż zaskakuje
W Żołyni, niewielkiej miejscowości w powiecie łańcuckim, znajduje się mało znane miejsce pamięci – kwatera żołnierska z okresu I wojny światowej. Spoczywa w niej blisko 70 żołnierzy, głównie armii austro-węgierskiej, którzy zmarli między 13 października 1914 a 22 czerwca 1915 roku. Dziś przypominamy tę historię, opierając się na publikacji dra Sławomira Kułacza „Kwatera żołnierska z okresu I wojny światowej w Żołyni” (2016).
Walki nad Sanem i losy miasteczka
Podczas I wojny światowej Żołynia znalazła się na linii frontu w środkowej Galicji. Między wrześniem 1914 a majem 1915 roku miejscowość czterokrotnie przechodziła z rąk do rąk – od okupacji rosyjskiej po kontrofensywy austro-węgierskie. Przełom nastąpił po bitwie pod Gorlicami w maju 1915 roku, gdy wojska carskie zmuszone zostały do odwrotu. 13 maja 1915 roku Żołynię zajęła austro-węgierska 10. Dywizja Piechoty, a walki przeniosły się nad San, kilkanaście kilometrów dalej. Intensywne boje trwały do połowy czerwca 1915 roku, powodując wiele ofiar.
Szpital polowy i kwatera wojenna
W odpowiedzi na potrzeby frontu w Żołyni zorganizowano Ruchomy Szpital Rezerwowy oraz Stację Postojową dla Chorych, podlegające austro-węgierskiemu IX Korpusowi. Placówki te utworzyły kwaterę wojenną w północnej części cmentarza parafialnego. Chowano tam żołnierzy zmarłych z ran bojowych oraz z powodu epidemii cholery i czerwonki. Spoczywają tam zarówno żołnierze armii austro-węgierskiej, jak i rosyjskiej.
Bernhard Bardach – świadek historii
Autorem jednego ze zdjęć jest Bernhard Bardach, lekarz w armii austro-węgierskiej, który przemierzał te tereny. Z jego pamiętnika wiadomo, że 17 czerwca 1915 roku przekroczył San, a 29 czerwca otrzymał urlop i udał się przez Leżajsk i Łańcut do Krakowa, a następnie do Wiednia. Wtedy to wykonał fotografię świeżych grobów w Żołyni.
Pochowani żołnierze – narodowości i przyczyny zgonu
W kwaterze w Żołyni spoczywają żołnierze wielu narodowości: 20 Czechów, 13 Polaków, 11 Austriaków, 9 Ukraińców, 7 Rumunów, 5 Węgrów, 2 Słowaków, 1 Boszniak i 1 Słoweniec. Analiza przyczyn zgonów wskazuje, że dominowały obrażenia bojowe: postrzały brzucha (21 przypadków), klatki piersiowej (12), głowy (7) oraz innych części ciała (9). Zmarli także z powodu powikłań takich jak sepsa, gangrena czy tężec. Jeden żołnierz, ułan Jan Jarosz, zginął w wyniku eksplozji.
Likwidacja kwatery i pamięć
Kwaterę żołnierską w Żołyni zlikwidowano w 1938 roku w ramach komasacji grobów wojennych. Szczątki przeniesiono do kwatery wojennej na cmentarzu komunalnym w Łańcucie. Drewniany budynek, widoczny na zdjęciu, stał na cmentarzu jeszcze w latach 80. XX wieku. Dziś Gmina Żołynia i GOK w Żołyni udostępniają publikację dra Kułacza w formie PDF na swojej stronie internetowej, a lista pochowanych dostępna jest w wersji tekstowej, co ułatwia indeksowanie nazwisk.
Historia ta pokazuje, jak ważne jest dokumentowanie lokalnych wydarzeń z czasów wojny, które często umykają powszechnej pamięci. Dzięki takim inicjatywom możemy lepiej zrozumieć losy naszych przodków i tragizm konfliktów zbrojnych.
Źródło: Gmina Żołynia
Fot. FB / Gmina Żołynia
